Thực dưỡng phương Đông và dinh dưỡng hiện đại: điểm gặp nhau và khác biệt

Một bên là những tri thức ăn uống được hình thành qua truyền thống phương Đông; bên kia là hệ thống dinh dưỡng hiện đại dựa trên sinh lý học, hóa sinh, dịch tễ học và nghiên cứu lâm sàng. Hai cách tiếp cận không nên bị đặt vào thế “một đúng – một sai”. Quan trọng hơn là hiểu đâu là giá trị văn hóa – dưỡng sinh, đâu là kết luận có bằng chứng.

Trước hết: “thực dưỡng phương Đông” không phải một thuật ngữ duy nhất

Trong truyền thống Trung Hoa, ăn uống có thể gắn với quan niệm dưỡng sinh, thể chất, mùa, tính chất thực phẩm và sự phối hợp món ăn. YHCT Trung Hoa có hệ thống lý luận riêng; NCCIH lưu ý các phương pháp của YHCT đã được nghiên cứu với kết quả không đồng nhất, đặc biệt với các sản phẩm thảo dược.

Trong khi đó, “macrobiotic diet” là một khái niệm cụ thể hơn trong dinh dưỡng hiện đại, thường mô tả chế độ ăn thiên về thực vật, nhiều ngũ cốc nguyên hạt và rau.

Vì vậy, không nên dùng ba từ “thực dưỡng – dưỡng sinh – YHCT” như thể chúng hoàn toàn đồng nghĩa.

Điểm gặp thứ nhất: ăn đa dạng thực phẩm

WHO đặt tính đa dạng trong nhóm nguyên tắc cốt lõi của chế độ ăn lành mạnh. Rau quả, đậu, hạt và ngũ cốc nguyên hạt là những nhóm thực phẩm quan trọng.

Nhiều truyền thống ẩm thực phương Đông cũng coi bữa ăn là sự phối hợp nhiều món: cơm, rau, đậu, cá, canh, món phụ. Một tổng quan hệ thống về chế độ ăn truyền thống Trung Hoa cho thấy rau lá xanh và gạo xuất hiện rất thường xuyên trong các định nghĩa về chế độ ăn truyền thống, nhưng các nghiên cứu không thống nhất về lượng cụ thể và mối liên hệ với sức khỏe.

Đây là ví dụ tốt cho cách đọc bằng chứng: một mô hình ăn uống có thể có những đặc điểm đáng chú ý nhưng không vì thế mà mọi lợi ích sức khỏe đều đã được chứng minh.

Điểm gặp thứ hai: ưu tiên thực phẩm ít chế biến

Dinh dưỡng hiện đại khuyến khích thực phẩm giàu dinh dưỡng và hạn chế quá nhiều đường tự do, muối và chất béo không có lợi.

Trong đời sống truyền thống, nhiều món ăn được chế biến từ nguyên liệu tươi, theo mùa và nấu tại nhà. Đây là điểm giao thoa tự nhiên.

Nhưng “truyền thống” không đồng nghĩa tự động “tốt”. Một món truyền thống vẫn có thể nhiều muối, đường hoặc chất béo tùy cách nấu.

Khác biệt quan trọng: cách giải thích cơ thể

Dinh dưỡng hiện đại nói nhiều về năng lượng, protein, chất xơ, vitamin, khoáng chất, chất béo, carbohydrate và các yếu tố nguy cơ bệnh tật.

YHCT lại có những khái niệm riêng như âm – dương, hàn – nhiệt, khí – huyết và biện chứng luận trị. Những khái niệm này thuộc hệ thống lý luận của YHCT; không nên dịch chúng thành các thuật ngữ sinh lý hiện đại rồi coi như đã có cùng ý nghĩa khoa học.

Một tổng quan về dinh dưỡng YHCT cũng thừa nhận còn những hạn chế về bằng chứng và nhu cầu kết hợp phương pháp nghiên cứu hiện đại.

Khác biệt thứ hai: mức độ bằng chứng

Một nguyên tắc An Niên sẽ giữ xuyên suốt là: một quan niệm truyền thống có thể được trình bày như quan niệm truyền thống; một tuyên bố điều trị cần bằng chứng điều trị.

Ví dụ, việc một thực phẩm được YHCT mô tả là “ôn”, “lương” hay có tác dụng “bổ” có thể được giới thiệu trong bối cảnh văn hóa – lý luận YHCT. Nhưng nếu nói thực phẩm đó “điều trị tăng huyết áp” thì cần bằng chứng lâm sàng phù hợp; không thể suy ra từ phân loại truyền thống.

NCCIH cũng cảnh báo một số sản phẩm thảo dược YHCT có thể có vấn đề về nhiễm tạp chất, tương tác hoặc tác dụng phụ.

Người 50+ nên kết hợp hai góc nhìn thế nào?

Có thể dùng dinh dưỡng hiện đại để trả lời câu hỏi “cơ thể cần gì?”, và dùng truyền thống ẩm thực – dưỡng sinh để trả lời một phần câu hỏi “ăn thế nào cho dễ duy trì, hợp văn hóa và phù hợp mùa vụ?”.

Ví dụ, một bữa cơm có rau, đậu, cá, ngũ cốc, canh và trái cây có thể vừa phù hợp với văn hóa Việt, vừa có thể được điều chỉnh theo các nguyên tắc dinh dưỡng hiện đại về lượng muối, protein, chất xơ và năng lượng.

Dưỡng sinh không nhất thiết phải cầu kỳ

Dưỡng sinh có thể bắt đầu từ những việc rất đời thường: ăn đúng giờ, ngủ đủ, vận động vừa sức, giữ quan hệ xã hội, giảm rượu bia, không hút thuốc và chăm sóc tinh thần.

Những yếu tố này có thể đứng độc lập với các lý luận truyền thống nhưng vẫn nằm trong một triết lý sống hài hòa: ăn để nuôi thân, sống để giữ sức và duy trì khả năng tự chủ.

Kết luận

Thực dưỡng phương Đông và dinh dưỡng hiện đại có thể gặp nhau ở nhiều điểm: đa dạng thực phẩm, ưu tiên thực phẩm ít chế biến, ăn phù hợp và tránh cực đoan. Nhưng hai hệ thống có cách giải thích khác nhau và mức độ bằng chứng không giống nhau.

An Niên sẽ tiếp cận chủ đề này theo nguyên tắc: giữ tinh hoa của truyền thống, dùng khoa học để kiểm chứng những gì có thể kiểm chứng và không biến niềm tin dưỡng sinh thành lời hứa chữa bệnh.